Site logo



In gesprek met Ronen: "Verdriet komt altijd in golven, thuis en op de werkvloer."

Een inspirerend gesprek met Ronen Mendelovitz, Learning & Development professional, over hoe hij omging met het verlies van zijn ouders, wat hij leerde over rouw en welke steun zinvol is vanuit zowel de sociale omgeving als de werkomgeving.

(For the original version in English, see below)

Als er iemand is die weet wat verdriet is, dan is het Ronen Mendelovitz (42) wel. In 2022 verloor hij zijn vader aan kanker. Zijn moeder stierf 15 maanden later aan een verkeerd gediagnosticeerde hartaanval. In datzelfde jaar overleed ook Ronen’s schoonvader onverwachts in zijn slaap.

  “Verdriet komt onverwacht, in golven. Dat vond ik het moeilijkste, vooral als je je op je werk wilt concentreren.”

 

We leren Ronen kennen via LinkedIn. Zijn bericht over de dood van zijn ouders en schoonvader raakt ons. Een vraag die Ronen zichzelf stelde binnen zijn werk als Learning & Development professional: “Hoe kan ik als professional op dit gebied meer bewustzijn creëren met betrekking tot rouw en verlieservaringen?”
 
 
Al snel zitten we met Ronen aan tafel en gaan uitgebreid met hem in gesprek over de impact van deze verliezen en hoe zijn ervaringen anderen tot steun kunnen zijn.
 

Kun je enkele speciale herinneringen delen die je hebt van je ouders of schoonvader? 

“Ik herinner me een bijzondere middag eind 2023. Mijn beide ouders en mijn schoonvader waren toen al overleden. Samen met mijn vrouw, schoonmoeder en kinderen keken we naar een video die was gemaakt in 2008. We zagen hoe we met de hele (schoon)familie Kerst vierden in het familiehuis van mijn schoonouders. Een specifiek beeld raakte me met name: mijn schoonvader die met een glas wijn in zijn hand naast het huis in de sneeuw staat. Het is nieuwjaarsdag en op de achtergrond speelt It’s A Beautiful Day van Queen. Door die scène voelde hij weer even zo dichtbij. Ik koester die herinneringen aan mijn familie.”

“Mijn ouders en ik hadden een heel goede band. Ze waren allebei kunstenaars. Mijn vader was bijna 80 jaar timmerman, al sinds hij 10 jaar oud was. Door de Tweede Wereldoorlog werd hij naar het werk gestuurd en omdat hij deel uitmaakte van een familie van timmerlieden, moest hij al op jonge leeftijd de arbeidsmarkt betreden om voor de familie te werken. Mijn ouders kwamen allebei uit Roemenië en we zijn Joods. Mijn moeder was een kunstenaar, schilder en beeldhouwer. Ze was ook een filosofisch persoon en vele jaren werkte ze als bibliothecaris bij een bekend wetenschappelijk instituut. Het huis hing vol met hun kunstwerken. Mijn vader maakte tafels, badkamers en keukens van hout. Hij maakte ook de lijsten en stands voor de schilderijen en beeldhouwwerken van mijn moeder. Ze vulden elkaar aan en deden veel dingen samen, wat prachtig was. Ik heb daarnaast nog een oudere broer van 48 jaar. Mijn ouders hebben mij alles gegeven om te kunnen groeien en me te ontwikkelen in de richting die ik wilde en we hebben niets gemist in onze kindertijd. Ik herinner me de vele keren dat we elk weekend naar het Museum voor Schone Kunsten gingen en eens per maand naar een concert (soms viel ik daar als klein kind van 6 jaar oud in slaap). Mijn ouders probeerden ons de beste educatie mogelijk te geven. Ze waren er wanneer we ze nodig hadden. Voor mij was het een liefdevol huis voor ons en onze vrienden en familie.”

 

Iedereen verwerkt verlies op een andere manier. Kun je ons iets vertellen over jouw reis, jouw tools misschien, die je hebben geholpen om door het rouwproces te navigeren?

“Ik gaf het tijd. Ik denk dat dat heel belangrijk is en ik probeerde te achterhalen wat ik nodig had in plaats van wat mijn omgeving wilde of nodig had. Een uur na het overlijden van mijn moeder zat ik in mijn oude slaapkamer, waar 35 jaar aan leven in mijn ouderlijk huis binnen een seconde verdwenen was. Mijn vrouw en kinderen waren op dat moment nog in Nederland en waren bezig om onmiddellijk naar mij toe te vliegen nadat zij het nieuws te horen hadden gekregen. Mijn twee beste vrienden kwamen en we spraken over wat er zojuist was gebeurd. We spraken over mijn moeder, die zo snel na een verkeerd gediagnosticeerde hartaanval was overleden. Na het overlijden van mijn moeder bleef ik achter met veel vragen. De onzekerheid rond haar dood. De eerste dagen, weken en maanden werd ik wakker met nieuwe gedachten en ‘wat als’-scenario’s. Dit was zo’n moeilijk onderdeel van mijn rouwproces. Ik was erg verdrietig, omdat plotseling al die jaren met je ouders een herinnering zijn en de toekomst met hen voorbij is. Het verleden is een afgesloten hoofdstuk. En vanwege de COVID-jaren hadden we niet de mogelijkheid om nieuwe levendige herinneringen te maken in de laatste jaren van hun leven. In 2019 zagen we, mijn familie en mijn schoonfamilie, elkaar zes keer op verschillende gelegenheden en plaatsen, wat een heel dierbaar jaar zou worden zonder dat we het zelfs maar beseften. We deelden zoveel mooie momenten dat jaar. Maar toen kwam 2020 en alles stopte en veranderde.”

 

Hoe heb je de steun van je sociale omgeving ervaren?

“Mijn familie en vrienden zijn verdeeld over twee verschillende landen. Ik heb veel geïnvesteerd in vriendschappen in het algemeen, zelfs toen ik naar het buitenland verhuisde. En nu zie ik dat het naar mij terugkomt. Ze houden contact met me, zelfs na al die tijd dat ik in Nederland heb gewoond. Die verbindingen zijn warm. Ik weet niet wat ik had gemoeten zonder de lieve mensen om me heen.”

Terug in mijn thuisland werd ik omringd door vrienden, familie en veel liefde. Terugkerend naar Nederland was het anders en rustiger, zou ik zeggen. Ik denk dat het ermee te maken heeft dat de begrafenis ‘achter de rug is’ en dat deze in een ander land plaatsvond. Mensen gaan misschien ervan uit dat je verder bent gegaan. Maar wanneer de begrafenis voorbij is en de officiële rouwdagen tot het verleden behoren, begint pas het zware gedeelte. Mensen denken misschien dat het ongepast is om later nog langs te komen en hun medeleven te betuigen en dat de rouwdagen ‘voorbij’ zijn, maar je kunt nog steeds andere dingen zeggen om ze te laten weten dat je aan ze denkt. Wanneer je alleen bent in het rouwproces en het leven gaat in volle vaart door, wordt het dragen van je verdriet moeilijker. Zo zag ik bijvoorbeeld weer andere ouders op de school van mijn kinderen, het leven gaat op alle typische manieren door, wat vreemd kan aanvoelen. Een woord van steun kan zoveel veranderen. Ik hoorde niet van mensen wanneer ik verwachtte van ze te horen. Dus sommige vriendschappen veranderden. Soms zei ik tegen diegenen dat ik de steun miste en had verwacht van ze te horen. Ik kreeg antwoorden dat mensen druk waren met hun eigen leven of dat men dacht dat, omdat ik niets organiseerde om mensen bij elkaar te brengen, dat ik geen behoefte had om iemand te zien. Maar dat zijn aannames. Ik denk dat dit weer te maken heeft met een gebrek aan bewustzijn. Rouwen is een taboe en het wordt als zeer persoonlijk beschouwd. Natuurlijk is het persoonlijk, maar het is een combinatie van dingen. En wanneer mensen geen kans hebben gehad om een begrafenis of andere georganiseerde bijeenkomst bij te wonen, dan zullen ze misschien niet zo gemakkelijk op eigen initiatief hun medeleven betuigen. Mijn vrouw en ik hebben ook mooie gebaren ervaren en een daarvan was bijvoorbeeld een buurman die langskwam en ons een klein beeldje gaf met een engel en een kaars erin. Dit kan je dag opvrolijken en op die manier kun je verbinding maken met mensen en ze ontmoeten wanneer je meer ruimte in je hoofd hebt. Deze gebaren vereisen niet veel, alleen wat gedachte en gevoeligheid voor de situatie.”

 

Wat zijn de verschillen die je hebt ervaren tussen de Nederlandse en de Joodse tradities in je geboorteland wat betreft verlies, verdriet en rouw?

“In de Joodse traditie wordt er op dezelfde dag begraven, tenzij je moet wachten op iemand die vanuit het buitenland komt om deel te nemen aan de begrafenis. Dus dat is natuurlijk anders dan de Nederlandse tradities, waarbij alles gaat met veel overweging en planning, zoals ik bij mijn schoonvader zag. Als je iemand op dezelfde dag begraaft, bel je iedereen en ze komen direct. Zoals alles heeft dit zijn voor- en nadelen. Direct na de begrafenis heb je in de Joodse tradities zeven formele dagen van rouw. Vrienden, familie en buren brengen eten, drinken en helpen waar nodig. De directe familieleden van de overledenen zijn zeven dagen thuis en de deur staat altijd open, zodat iedereen zijn medeleven kan betuigen. Dit is soms erg intens, maar biedt ook veel steun. Na dagenlang alles regelen komt pas het zware gedeelte dat we meemaakten na het overlijden van mijn ouders en wat ik nu zie na het overlijden van mijn schoonvader en wat we momenteel doormaken met mijn vrouw en haar moeder. Pas na alle ceremonies en condoleances begint het verwerkingsproces.”

 

Wat vind je belangrijk op het werk wanneer iemand verlies ervaart en rouwt?

“Ik had een warm en goed contact met mijn voormalige manager. We hadden regelmatig gesprekken. In mijn geval kon ik niet thuis geïsoleerd zijn met mijn eigen gedachten, want dan zou ik depressiever worden. Ik wilde met mensen praten en om hen heen zijn. Ik begon meer te leren over rouw en vroeg me af wat ik nodig had. Omdat rouwen niet iets is wat je de hele tijd kunt doen moet je proberen je te concentreren op de meest voorkomende taken van de dag en de gedachten aan het verlies laten komen en gaan. Omdat rouw altijd in golven komt. Wanneer je op kantoor bent, wordt het soms wat wazig, omdat ik wel verbonden was met werk, maar nog steeds probeerde mezelf te managen rond het verdriet. We zien zoveel mensen op kantoor, maar we weten niet wat er in hun hoofd omgaat en wanneer iemand rouwt en er is niet genoeg bewustzijn, kan dat uiteindelijk uitdagingen creëren in de werkomgeving. Ik hoor nog steeds mensen om me heen zeggen dat ze niet weten wat ze moeten doen als ze ‘getroffen’ worden door rouw. Hoewel ik een ondersteunende manager had, is er in de meeste organisaties geen goed georganiseerde aanpak om te bepalen welk soort verlof je moet opnemen wanneer je te maken hebt met verlies en rouw. Moet je ‘ziekteverlof’ nemen, je vakantiedagen, of een ander bijzonder verlof? Het zou duidelijker moeten zijn voor een werknemer die zo’n moeilijke tijd doormaakt. Het kan de ervaring zelfs nog intenser maken, wanneer je je daar ook nog zorgen over moet maken terwijl je hoofd al vol zit met verdriet.”
 
 

“Ik heb niet alle antwoorden voor iemand die een geliefde verliest, noch heb ik de beste oplossing voor bedrijven. Maar vanuit mijn ervaring weet ik dat we met extra educatie, verhoogd bewustzijn en maatregelen mensen die te maken hebben met ziekte van een dierbare of rouw, of diegenen die binnenkort met rouw te maken zullen krijgen, beter kunnen ondersteunen. We kunnen ze betere ondersteuning bieden, misschien zelfs op preventieve wijze.”

 

Hoe houd je de herinnering aan je ouders en schoonvader levend? Zijn er specifieke rituelen, tradities of manieren waarop je hen eert en herinnert?

“Mijn coach, een organisatiepsycholoog, zei iets interessants: ‘Ik hoef geen afscheid te nemen van mijn ouders; ik moet alleen leren om anders met ze te leven. Niet bij mij, maar naast mij.’  En zo denk ik nu aan hen. Als ik mezelf een glas wijn inschenk en naast een foto van hen sta, hef ik mijn glas. Ik denk ook aan hen en vraag me af wat ze zouden doen in bepaalde situaties. Ik herinner me de warme herinneringen die we als gezin hebben.
Op speciale dagen hef ik ook een glas tijdens het diner met mijn gezin en herinner ik degenen die niet meer bij ons zijn en deel ik wat verhalen. Zo vertelde ik onlangs bijvoorbeeld aan mijn kinderen dat ‘opa’ al twee jaar overleden is en hoe aardig hij was. Dan kunnen de kinderen ook wat verhalen delen. Ik wil mijn kinderen niet belasten met mijn verdriet, maar ik wil wel dat ze begrijpen dat het leven gepaard gaat met de dood en dat verdriet daar een onderdeel van is. Ik probeer het in balans te brengen, zodat het niet te belastend is voor anderen, maar ik ben er wel open over. Als ze zien dat rouwen een onderdeel van het leven is en dat het iets benaderbaars is, dan zullen ze er niet bang voor hoeven te zijn of zich er ongemakkelijk over voelen. Dat is ook mijn missie, en het is iets wat ik kan doen als rouwend persoon: onze omgeving empathischer maken voor dit ‘ding’, dat heel eng lijkt en onbekend is, genaamd ‘verlies’.”
 

Gezien je ervaringen, heb je advies voor mensen die een soortgelijke situatie doormaken? Welke woorden van wijsheid of troost zou je met hen delen?

“Neem de tijd en vermijd jezelf niet af te leiden met werk of administratieve taken. Deze kunnen in de meeste gevallen wachten. Geef jezelf alle ruimte die je nodig hebt. Onderzoek wat je nodig hebt en stel je grenzen. Zet alle praktische zaken opzij en zoek naar een gezonde balans. Realiseer je dat je iemand hebt verloren of dat je binnenkort iemand zult verliezen. Praat met mensen: je partner, je vrienden, iedereen die dicht bij je staat. Omarm ook de moeilijke momenten. Probeer ook, wanneer je kinderen hebt, aan hen uit te leggen wat je voelt en maak hen bewust van waar dit proces allemaal over gaat, zodat ze zich betrokken voelen. Openheid is belangrijk. Bespreek met hen de kringloop van het leven. Dat het een onderdeel van ons is, hoe moeilijk het ook is en het accepteren ervan is de manier om vooruit te blijven gaan.”
 
Bedankt om je verhaal met ons te delen, Ronen!

Zet de eerste stap richting ruimte voor verdriet en rouw in jouw bedrijf

Original version in English:

 

If there’s someone who knows what grief means, it’s Ronen Mendelovitz (42). In 2022, he lost his father to cancer. His mother passed away 15 months later due to a misdiagnosed heart attack. In that same year, Ronen’s father-in-law also passed away suddenly in his sleep. 

“Grief comes unexpectedly, in waves. That’s what I found challenging, especially when wanting to focus on work.”


We came to know Ronen through LinkedIn. His post about the loss of his parents and father-in-law deeply touched us. One question Ronen asked himself was: “How can I, as a professional in the Learning & Development field, raise more awareness about grief and loss experiences?”

Soon after, we sat down with Ronen and had an extensive conversation about the impact of these losses and how his experiences could be supportive to others.

 

Could you share some special memories you have of your parents or father-in-law?

“I remember a special afternoon towards the end of 2023. Both my parents and my father-in-law had passed away by then. Along with my wife, mother-in-law, and children, we watched a video made in 2008. We saw us celebrating Christmas with the whole (extended) family in my in-laws’ family house. One particular scene struck me the most: my father-in-law standing with a glass of wine in his hand next to the house in the snow. It’s New Year’s Day, and in the background, Queen’s ‘It’s A Beautiful Day’ is playing. That scene made him feel so close again, if only for a moment. I cherish those memories of my family.

“My parents and I had a very close relationship. They were both artists. My father was a carpenter for almost 80 years, starting from when he was 10 years old. The Second World War forced him into labour, and being part of a family of carpenters, he had to enter the workforce at a young age to support the family. Both my parents were from Romania, and we are Jewish. My mother was an artist, a painter, and a sculptor. She was also a philosophical person, and for many years, she worked as a librarian at a renowned scientific institute. Our house was filled with their artwork. My father made tables, bathrooms, and kitchens out of wood. He also made frames and stands for my mother’s paintings and sculptures. They complemented each other and did many things together, which was beautiful. Besides, I have an older brother who is 48 years old. My parents gave us everything to grow and develop in the direction we wanted, and we lacked nothing in our childhood. I remember the many times we went to the Museum of Fine Arts every weekend and attended a concert once a month (sometimes I fell asleep there as a little child of 6 years old). My parents tried to give us the best education possible. They were there for us when we needed them. For me, it was a loving home for us and our friends and family.”


Everyone processes loss differently. Can you tell us about your journey, perhaps your tools, that helped you navigate through the grieving process?

“I gave it time. I think that’s very important, and I tried to figure out what I needed rather than what my surroundings wanted or needed. One hour after my mother’s passing, I found myself in my old bedroom in my home country, where 35 years of life in our family home vanished in a second. At that moment, my wife and children were still in the Netherlands, organising themselves to fly over immediately after they heard the news. My two best friends came over, and we talked about what had just happened. We talked about my mother, who had passed away so soon after a misdiagnosed heart attack. After my mother’s passing, I was left with many questions. The uncertainty surrounding her death. In the first days, weeks, and months, I woke up with new thoughts and ‘what if’ scenarios. This was such a difficult part of my grieving process. I was very sad because suddenly all those years with your parents become a memory, and the future with them is gone. The past is a closed chapter. And because of the COVID years, we didn’t have the opportunity to create new vibrant memories in the last years of their lives. In 2019, my family and my family-in-law saw each other six times on different occasions and places, which would be a very precious year without us even realizing it. We shared so many beautiful moments that year. But then came 2020, and everything stopped and changed.”


How did you experience the support of your social environment?

“My family and friends are divided over two different countries. I have invested a lot in friendships in general, even when I moved abroad. And now I see it coming back to me. They stayed in touch with me, even after all that time I lived in the Netherlands. Those connections are warm. I don’t know what I would have done without the dear people around me. 

“Back in my home country, I was surrounded by friends, family, and a lot of love. Returning to the Netherlands was different and quieter, I would say. I think it has to do with the fact that the funeral was ‘over’ and it took place in another country. People might assume that you’ve moved on. But when the funeral is over and the official mourning days are in the past, that’s when the tough part starts. People might think it’s inappropriate to come later to express condolences, and that the mourning days are ‘over,’ but you can still say other things to let them know you’re thinking of them. When you’re alone in the grieving process and life goes on at full speed, carrying your grief becomes harder. For example, I saw other parents again at my children’s school, life goes on in all typical ways, which can feel strange. A word of support can change so much. I didn’t hear from people when I expected to hear from them. So some friendships changed. Sometimes I told those people that I missed the support and had expected to hear from them. I got answers that people were busy with their own lives or that they thought, because I didn’t organize anything to bring people together, that I didn’t need or want to see anyone. But those are assumptions. I think this again has to do with a lack of awareness. Grieving is a taboo and is considered very personal. Of course, it’s personal, but it’s a combination of things. And when people haven’t had a chance to attend a funeral or other organized gathering, they might not be as inclined to express condolences on their initiative. My wife and I also experienced beautiful gestures, and one of them was, for example, a neighbour who came by and gave us a small statue with an angel and a candle in it. This can brighten your day, and in that way, you can connect with people and meet them when you have more space in your head. These gestures don’t require much, just some thought and sensitivity to the situation.”


What are the differences you’ve experienced between Dutch and Jewish traditions in your home country regarding loss, grief, and mourning?

“In Jewish tradition, burial takes place on the same day unless you need to wait for someone coming from abroad to attend the funeral. So that’s, of course, different from Dutch traditions, where everything goes with much consideration and planning, as I saw with my father-in-law. When you bury someone on the same day, you call everyone, and they come immediately. Like everything, this has its advantages and disadvantages. Right after the funeral, you have seven formal days of mourning in Jewish traditions. Friends, family, and neighbours bring food, drinks, and help where needed. The immediate family members of the deceased stay home for seven days, and the door is always open so everyone can express their condolences. This can be very intense at times but also provides a lot of support. After days of arranging everything, only then comes the tough part that we experienced after the death of my parents and what I see now after the death of my father-in-law and what we are currently going through with my wife and her mother. Only after all the ceremonies and condolences does the processing begin.”


What do you think is important at work when someone experiences loss and grief?

“I had a warm and good relationship with my former manager. We had regular conversations. In my case, I couldn’t be isolated at home with my thoughts because then I would become more depressed. I wanted to talk to people and be around them. I started to learn more about grief and wondered what I needed. Because grieving is not something you can do all the time, you have to try to focus on the most common tasks of the day and let thoughts of loss come and go. Because grief always comes in waves. When you’re at the office, it sometimes becomes a bit blurry because I was connected to work but still trying to manage myself around the grief. We see so many people at the office, but we don’t know what’s going on in their heads, and when someone is grieving and there’s not enough awareness, that can eventually create challenges in the work environment. I still hear people around me say that they don’t know what to do if they are ‘hit’ by grief. Although I had a supportive manager, in most organizations, there’s no well-organized approach to determining what kind of leave you should take when dealing with loss and grief. Should you take ‘sick leave,’ your vacation days, or another special leave? It should be clearer for an employee going through such a difficult time. It can make the experience even more intense when you also have to worry about that while your head is already full of grief.

“I don’t have all the answers for someone who loses a loved one, nor do I have the best solution for companies. But from my experience, I know that with additional education, increased awareness, and measures, we can better support people dealing with the illness of a loved one or grief or those who will soon experience grief. We can offer them better support, perhaps even in a preventive way.”


How do you keep the memory of your parents and father-in-law alive? Are there specific rituals, traditions, or ways you honour and remember them?

“My coach, an organizational psychologist, said something interesting: ‘I don’t have to say goodbye to my parents; I just have to learn to live with them differently. Not with me, but beside me.’ And that’s how I think of them now. When I pour myself a glass of wine and stand next to a photo of them, I raise my glass. I also think of them and wonder what they would do in certain situations. I remember the warm memories we have as a family.
On special days, I also raise a glass during dinner with my family and remember those who are no longer with us and share some stories. For example, on the second anniversary of my father’s passing, I tell my children that ‘grandpa’ has been gone for two years and how kind a person he was. Then the children can also share some stories. I don’t want to burden my children with my grief, but I do want them to understand that life comes with death and that grief is a part of it. I try to balance it so it’s not too burdensome for others, but I am open about it. If they see that grieving is a part of life and that it’s something approachable, then they won’t have to fear it or feel uncomfortable about it. That’s also my mission, and it’s something I can do as a grieving person: make our environment more empathetic to this ’thing’ that seems very scary and unknown called ‘loss.'”


Given your experiences, do you have advice for people going through a similar situation? What words of wisdom or comfort would you share with them?

“Take the time and try not to distract yourself with work or administrative tasks. These can wait in most cases. Give yourself all the space you need. Explore what you need and set your boundaries. Put aside all practical matters and strive for a healthy balance. Realize that you have lost someone or that you will soon lose someone. Talk to people: your partner, your friends, everyone close to you. Embrace the difficult moments as well. Also, when you have children, try to explain to them what you feel and make them aware of what this process is all about so they feel involved. Openness is important. Discuss with them the circle of life. That it’s a part of us, no matter how difficult it is, and accepting it is the way to keep moving forward.”


Thank you for sharing your story with us, Ronen.


Interview and article written by Francien Hamann.

0
    Uw mandje
    Uw wagen is leegTerug naar de winkel